Những điều cần biết khi quản lý ngân sách nhà nước của cấp xã sau sáp nhập

Từ ngày 01/7/2025, Việt Nam chính thức thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh và xã), đồng thời bãi bỏ cấp huyện trong nhiều địa phương theo chủ trương cải cách tổ chức hành chính. Thay đổi này kéo theo sự chuyển dịch lớn về quản lý tài chính – ngân sách, trong đó cấp xã trở thành cấp ngân sách nền tảng, tiếp nhận toàn bộ chức năng chi từ cấp huyện cũ. Trong bối cảnh đó, việc quản lý ngân sách nhà nước cấp xã cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc tài chính, đồng thời nắm bắt các nội dung cập nhật từ Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi năm 2025. Bài viết này tổng hợp những nội dung quan trọng mà cán bộ tài chính – kế toán cấp xã cần lưu ý.

I. Nguyên tắc chung trong quản lý ngân sách cấp xã

Theo Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi số 89/2025/QH15 và các văn bản liên quan, quản lý ngân sách cấp xã cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

1. Tuân thủ pháp luật và dự toán được duyệt

• Mọi khoản thu, chi ngân sách cấp xã phải nằm trong dự toán được phê duyệt, có nguồn bảo đảm, và thực hiện theo đúng chế độ, định mức, tiêu chuẩn của nhà nước.

2. Đảm bảo cân đối thu – chi

• Không được chi vượt khả năng thu thực tế.

• Khi hụt thu phải kịp thời điều chỉnh giảm chi phù hợp với điều kiện cân đối.

3. Chi đúng mục tiêu, đúng nguồn

• Không được sử dụng sai mục đích nguồn thu, đặc biệt với nguồn bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên.

4. Công khai, minh bạch và chịu trách nhiệm

• Ngân sách xã phải được công khai theo quy định tại Thông tư 343/2016/TT-BTC (hoặc văn bản thay thế).

• Chủ tịch UBND xã chịu trách nhiệm toàn diện về quản lý, sử dụng ngân sách tại địa phương.

II. Cơ cấu ngân sách sau khi bỏ cấp huyện

Sau sáp nhập, hệ thống ngân sách nhà nước gồm:

1. Ngân sách Trung ương

2. Ngân sách cấp tỉnh

3. Ngân sách cấp xã

➡️ Cấp xã nay trở thành cấp ngân sách cơ sở, đảm nhận:

• Toàn bộ nhiệm vụ chi thường xuyên và chi đầu tư trước đây do cấp huyện phụ trách.

• Tổ chức thực hiện thu ngân sách trong phạm vi được giao.

• Báo cáo, quyết toán ngân sách trực tiếp với Sở Tài chính và Kho bạc nhà nước.

III. Các nguồn thu cần theo dõi

Để đảm bảo khả năng chi tiêu ngân sách đúng dự toán, cấp xã cần quản lý sát các nguồn thu sau:

1. Nguồn thu 100% ngân sách xã hưởng

• Lệ phí hộ tịch, hộ khẩu, cấp giấy tờ.

• Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp từ hộ dân.

• Thu cho thuê đất công ích, tài sản công tại xã.

• Thu từ dịch vụ sự nghiệp công lập (nhà văn hóa, giáo dục…).

• Thu phạt vi phạm hành chính quy mô nhỏ.

2. Nguồn để lại theo chế độ

• Một số khoản phí, lệ phí và thu dịch vụ được để lại một phần để chi hoạt động thường xuyên.

3. Nguồn bổ sung từ ngân sách cấp tỉnh

• Bổ sung cân đối ngân sách: hỗ trợ cân bằng thu – chi thường xuyên.

• Bổ sung có mục tiêu: chỉ dùng đúng nội dung được cấp, như xây dựng nông thôn mới, hỗ trợ hộ nghèo...

4. Nguồn chuyển nguồn, kết dư năm trước

• Được sử dụng tiếp trong năm nếu còn nhiệm vụ chi, theo hướng dẫn của cơ quan tài chính cấp trên.

IV. Điều kiện để thực hiện chi ngân sách

Chi ngân sách cấp xã chỉ được thực hiện khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:

V. Công khai ngân sách theo Thông tư 343/2016/TT-BTC

Cấp xã phải công khai đầy đủ các nội dung sau:

• Dự toán ngân sách được giao (Biểu mẫu 91, 92).

• Tình hình thực hiện thu – chi ngân sách quý, 6 tháng, 9 tháng và cả năm (Biểu mẫu 93–95).

• Quyết toán ngân sách xã (Biểu mẫu 96 kèm thuyết minh).

• Công khai tại trụ sở UBND xã, niêm yết, phát thanh, hoặc trên Cổng TTĐT xã nếu có.

⏰ Thời hạn công khai:

• Dự toán: chậm nhất 5 ngày sau khi nhận được thông báo chính thức.

• Quyết toán: trước ngày 31/3 năm sau.

💡 Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi 2025 tiếp tục khẳng định vai trò của giám sát cộng đồng và yêu cầu tăng mức độ minh bạch tài chính cấp cơ sở, hướng đến ngân sách mở, công khai đơn giản, dễ tiếp cận.

VI. Những điểm mới đáng chú ý trong Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi 2025

• Xóa bỏ cơ chế “xin – cho” trong phân bổ ngân sách, giao quyền chủ động nhiều hơn cho cấp xã trong điều chỉnh dự toán.

• Mở rộng nguồn thu hợp pháp, cho phép tiếp nhận và sử dụng viện trợ không hoàn lại, tài trợ tự nguyện cho các mục tiêu công ích.

• Phân định rõ trách nhiệm chi đầu tư phát triển và chuyển đổi số, bao gồm cả cấp xã.

• Quy định chặt chẽ hơn về quyết toán ngân sách, không được để chi vượt thu và phải thuyết minh rõ hiệu quả sử dụng ngân sách.

VII. Kết luận

Sau sáp nhập, cấp xã vừa là cấp thực hiện chi ngân sách, vừa gánh trách nhiệm quản lý một phần ngân sách nhà nước, nên yêu cầu về chuyên môn, tính kỷ luật tài chính và minh bạch cao hơn trước. Việc nắm vững nguyên tắc quản lý, các nguồn thu, điều kiện chi tiêu và quy định công khai ngân sách là điều kiện tiên quyết để đảm bảo ngân sách xã vận hành an toàn – hiệu quả – đúng luật.

🔎 Gợi ý: Mỗi xã nên xây dựng bảng theo dõi ngân sách chi tiết bằng Excel hoặc phần mềm kế toán ngân sách đơn giản, trong đó:

• Phân loại theo mã nguồn thu, mã nội dung chi.

• Tự động cảnh báo vượt dự toán.

• Tổng hợp được số liệu báo cáo công khai.